Kilka lat temu opisywałem na blogu politykę włączenia w NGO i udostępniałem jej wzór, przygotowany przede wszystkim z myślą o organizacjach młodzieżowych. Od tego czasu miałem okazję pracować nad kolejnymi rozwiązaniami dotyczącymi dostępności, przeciwdziałania dyskryminacji i wewnętrznych procedur organizacji.
Jednym z ważniejszych wniosków z tej pracy jest to, że sama polityka włączenia nie wystarczy. Organizacja powinna najpierw wiedzieć, gdzie rzeczywiście pojawiają się bariery, następnie określić zasady ich ograniczania, a na końcu zadbać o to, aby osoby odpowiedzialne za realizację tych zasad wiedziały, jak postępować.
Dlatego dziś przedstawiam trzy praktyczne narzędzia: audyt inkluzyjności, nowy wzór polityki włączenia oraz scenariusz szkolenia. Wszystkie są dostępne bezpłatnie i można je dostosować do potrzeb własnej organizacji.
Audyt inkluzyjności – po co organizacji pozarządowej?
Audyt inkluzyjności to sposób na uporządkowane sprawdzenie, czy organizacja zapewnia rzeczywiste możliwości udziału w swoich działaniach. Chodzi nie tylko o bariery architektoniczne, ale również sposób komunikowania się, zasady rekrutacji, organizację wydarzeń czy reagowanie na zgłaszane problemy.
Przykładowo fundacja organizująca bezpłatne szkolenie może uznawać, że jej oferta jest dostępna dla wszystkich. Tymczasem rekrutacja wyłącznie przez niedostępny formularz internetowy, brak informacji o dostępności miejsca albo nieprzewidziane koszty dojazdu mogą w praktyce ograniczyć udział części zainteresowanych.
Audyt pozwala takie problemy rozpoznać, zanim doprowadzą do konkretnego sporu.
W przygotowanym przez nas narzędziu ocenie podlega 17 kryteriów pogrupowanych w sześciu obszarach. Każde kryterium można ocenić, wskazać potrzebne usprawnienia albo oznaczyć jako niemające zastosowania do danej organizacji.
POBIERZ – AUDYT INKLUZYJNOŚCI NGO
Czy audyt inkluzyjności ma znaczenie prawne?
Tak, chociaż nie istnieje ogólny obowiązek przeprowadzania cyklicznego audytu inkluzyjności przez każdą fundację czy stowarzyszenie.
Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami organizacje pozarządowe dążą w prowadzonej działalności do zapewniania dostępności. Szczególne znaczenie mają również warunki umów dotyczących zadań finansowanych ze środków publicznych. Z kolei organizacje zatrudniające pracowników mają obowiązek przeciwdziałania dyskryminacji w zatrudnieniu, wynikający z Kodeksu pracy.
Obowiązki organizacji zależą więc od rodzaju prowadzonej działalności, statusu podmiotu, osób, z którymi współpracuje, oraz zobowiązań przyjętych w konkretnych umowach.
W tym miejscu pojawia się praktyczna wartość audytu.
Prawidłowo przeprowadzony i udokumentowany audyt może być elementem wykazania należytej staranności organizacji oraz jej zarządu.
Wyobraźmy sobie sytuację, w której uczestnik wydarzenia zarzuca organizacji brak zapewnienia dostępności. Jeżeli fundacja nigdy nie analizowała warunków uczestnictwa ani nie reagowała na zgłaszane problemy, trudno będzie jej wykazać, jakie działania podjęła, aby ograniczyć ryzyko.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy organizacja dysponuje audytem, listą zidentyfikowanych problemów, planem ich usunięcia oraz dokumentacją wprowadzonych usprawnień.
Takie materiały mogą mieć znaczenie dowodowe w razie sporu, kontroli albo rozliczania projektu. Nie oznacza to jednak, że sam audyt wyłącza odpowiedzialność organizacji lub członków jej zarządu. Istotne jest również to, czy stwierdzone nieprawidłowości zostały rzeczywiście usunięte lub czy podjęto odpowiednie działania.
Co więcej, audyt wskazujący konkretne zagrożenia, na które zarząd następnie nie zareagował, może ujawnić brak odpowiedniej staranności.
Dlatego proponuję traktować audyt nie jako jednorazową formalność, ale jako element zarządzania ryzykiem prawnym w NGO.
Nowy wzór polityki włączenia – nie tylko dla organizacji młodzieżowych
W artykule z 2023 r. przedstawiałem wzór polityki opracowany w ramach międzynarodowego projektu młodzieżowego. Dokument uwzględniał specyfikę organizacji prowadzących działania edukacyjne i młodzieżowe.
Nowa polityka, opracowana w ramach projektu Inclusion Ready, ma bardziej uniwersalny charakter. Może stanowić punkt wyjścia do przygotowania regulacji wewnętrznych fundacji, stowarzyszenia, instytucji edukacyjnej czy innego podmiotu.
Wzór obejmuje między innymi podstawowe zasady włączenia, podział odpowiedzialności, zgłaszanie problemów, działania zapobiegawcze oraz sposoby monitorowania przyjętych rozwiązań.
Przy wdrażaniu dokumentu warto zacząć od audytu, a następnie dostosować politykę do faktycznej działalności organizacji. Nie ma potrzeby tworzenia rozbudowanych procedur dla sytuacji, które w danym podmiocie nie występują. Równie niebezpieczne jest jednak pomijanie realnych zagrożeń tylko dlatego, że nie zostały przewidziane w gotowym wzorze.
POBIERZ – NOWY WZÓR POLITYKI WŁĄCZENIA
Nowy dokument nie zastępuje automatycznie innych wymaganych regulacji, np. standardów ochrony małoletnich czy przepisów dotyczących przeciwdziałania dyskryminacji pracowników. Może natomiast stanowić element spójnego systemu wewnętrznych zasad organizacji.
Szkolenie z inkluzji – jak wykonywać obowiązki przyjęte w polityce?
Przyjmując dokument prawa wewnętrznego, organizacja zobowiązuje się do stosowania zawartych w nim zasad. Dotyczy to również polityki włączenia.
Jeżeli przewidzimy w niej np. obowiązek corocznego szkolenia pracowników, współpracowników lub wolontariuszy, powinniśmy zadbać o jego realizację.
Nie jest to powszechny obowiązek ustawowy dotyczący każdego NGO. Może jednak wynikać z przyjętej polityki, warunków konkretnego projektu lub innych zobowiązań organizacji.
W praktyce oznacza to konieczność zorganizowania szkolenia i udokumentowania jego przebiegu. Warto zachować program, listę obecności, materiały szkoleniowe oraz potwierdzenie, że uczestnicy zapoznali się z zasadami obowiązującymi w organizacji.
Aby ułatwić takie działania, przygotowaliśmy gotowy scenariusz zajęć z inkluzji. Materiał obejmuje 60-minutową lekcję z możliwością rozszerzenia o kolejne 30 minut, ćwiczenia oraz karty pracy.
POBIERZ – SCENARIUSZ SZKOLENIA Z INKLUZJI
Dodatkowo dostępna jest prezentacja webinarowa, którą można wykorzystać podczas zajęć online.
OTWÓRZ – PREZENTACJĘ WEBINAROWĄ
Oczywiście szkolenie oparte na tym scenariuszu powinno zostać uzupełnione o rozwiązania przyjęte w konkretnej organizacji. Ogólna wiedza o inkluzji nie zastępuje zapoznania pracowników z wewnętrznymi procedurami.
Audyt, polityka i szkolenie jako jeden system
Największą wartością przedstawionych narzędzi jest możliwość ich wspólnego wykorzystania.
Najpierw przeprowadzamy audyt, identyfikując bariery i ryzyka. Następnie dostosowujemy politykę włączenia, wskazując zasady postępowania i osoby odpowiedzialne za konkretne działania. Wreszcie przeprowadzamy szkolenie, aby te zasady były znane i stosowane.
Po pewnym czasie warto wrócić do audytu i sprawdzić, czy wdrożone rozwiązania rzeczywiście przyniosły oczekiwane rezultaty.
Tak rozumiana inkluzja przestaje być deklaracją, a staje się częścią zarządzania organizacją — również w zakresie ograniczania ryzyka prawnego.
Bezpłatny Inclusion Ready Toolkit
Opisane materiały powstały w ramach polsko-ukraińskiego projektu „Inclusion Ready”, realizowanego przez Fundację Europejskich Inicjatyw na Śląsku (FEIS) oraz ukraińskiego partnera — National Scientific Center “Hon. Prof. M. S. Bokarius Forensic Science Institute”.
Kompletny zestaw narzędzi jest dostępny bezpłatnie w trzech językach:
English version | Українська версія
Projekt „Inclusion Ready” (UKR/2026/W/0010) został zrealizowany w ramach Polsko-Ukraińskiej Rady Wymiany Młodzieży, finansowanej ze środków Ministra Edukacji Narodowej.
Wyłączną odpowiedzialność za treść publikacji ponosi wydawca. Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji oraz Ministerstwo Edukacji Narodowej nie odpowiadają za wykorzystanie tych informacji w jakikolwiek sposób.
